Posts tonen met het label Philippe Claudel. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Philippe Claudel. Alle posts tonen

dinsdag 19 juli 2011

De nieuwe Claudel is schitterend! De nieuwe Claudel is teleurstellend!

Verwarrend?

  • Zijn nieuwe film is schitterend. Zie hieronder. Ga hem zien. Met de ontroerende muziek van Christina Pluhar. Aangrijpende film in een zowaar Italiaans aandoend Straatsburg. Niet twijfelen.
  • Zijn nieuwe roman (Het onderzoek) is teleurstellend. Lees de bespreking onder het filmpje.






Helemaal vooraan in de nieuwe Claudel staat dit citaat: 'Voor al diegenen die nog komen, opdat zij niet de volgenden zijn.' Meteen is duidelijk dat dit het boek is van een schrijver met een boodschap. In het eerste hoofdstuk ontmoeten we het hoofdpersonage (de Onderzoeker) en een nevenpersonage (de Kelner). De hoofdletters laten er geen twijfel over bestaan: deze roman is een mengvorm van parabel en allegorie. 

Lezers die enig moralisme in romans godslasterlijk vinden, moeten niet verder lezen. Fans die erop gebrand zijn om een ijzersterke klassieke roman te lezen in de trant van Claudels Grijze zielen zullen ook bedrogen uitkomen. Wie er geen moeite mee heeft om zijn verwachtingen bij te stellen, zal aanvankelijk geïntrigeerd voortlezen. 

De Onderzoeker heeft als taak gekregen uit te vlooien waarom er in het Bedrijf de laatste tijd zoveel zelfmoorden worden gepleegd. Maar vooraleer hij het Bedrijf betreden kan, zijn we al stevig opgeschoten in het boek. De Onderzoeker lijkt verzeild in een kafkaiaanse nachtmerrie. De werkelijkheid is nu eens een administratieve doolhof, dan weer een psychologisch labyrint. 

Claudel wil bewijzen dat vriendschap onmogelijk is in onze onoverzichtelijke samenleving - maar zoiets werd door Milan Kundera krachtiger gedaan in Identiteit (1997). Tegelijk wil hij de onmenselijkheid van de bedrijfswereld in de verf zetten - maar dat werd origineler en meer prangend beschreven in De menselijke kwestie (2000) van François Emmanuel. 

Na verloop van tijd stapelen de ongeloofwaardige ontwikkelingen zich op, en kan Claudel zich niet bedwingen om zijn boodschap al te expliciet uit de doeken te doen. Zoiets komt het leesplezier nooit ten goede. Kortom, Het Onderzoek is een boek dat er niet in slaagt zijn ambities waar te maken en dat al gauw gaat vervelen.

(Dit stuk verscheen eerder in Knack)

vrijdag 12 maart 2010

Satan in een bruin hemd: "De zondebok" van Chessex

Jacques Chessex won in 1973 de Prix Goncourt, en bleef schrijven tot aan zijn dood dit jaar. Bij Meulenhoff verschijnt zijn laatste roman De zondebok als een postuum eerbetoon. Deze eerder uit de kluiten gewassen novelle begint in het Zwitserse dorpje Payerne “op een ochtend in de lente van 1942 wanneer God en een stel autochtone gekken zich eens temeer door Satan in een bruin hemd laten beduvelen.”
  • Payerne is een doodgewoon dorpje dat in de jaren dertig ernstig te lijden heeft onder de economische crisis. Ook in Zwitserland zoekt en vindt men een zondebok. Op een dag wordt het huis van een rijke jood beschoten. De politie begrijpt het niet en haalt zijn schouders op. Maar er valt natuurlijk wat te begrijpen. “Je zou liever je tong afsnijden, je ogen uitsteken en je trommelvliezen doorboren dan erkennen dat je weet wat er in achterzaaltjes van bepaalde cafés beraamd wordt.” Gefrusteerde jongeren, mislukte carrièrejagers en doortrapte machtwellustelingen spiegelen zich aan Hitler en zijn eeuwigdurende Reich.
  • Op een dag gebeurt het onvermijdelijke. Helemaal in de stijl van Maupassant beschrijft Chessex een veemarkt en hoe een doodgewone dag plots in gitzwart geweld verandert. Een gruwelijke moord. Maar Maupassant heeft Hitler en het nazisme nooit gekend. Chessex wel. En van dichtbij. Zo blijkt uit het beklemmende einde van het boek.
  • Chessex bekent dat hij opgroeide in Payerne. Tijdens zijn jeugd weerklonken de naziliederen en het geschreeuw van Hitler uit de luidsprekers in het dorp. Na de moord maakt zich een collectief schuldgevoel van het Payerne meester. Het laat een onuitwisbare indruk na op de auteur.
  • In 1964 onmoet Chessex in Lausanne het Zwitserse nazibrein Philippe Lugrin en spreekt kort met “deze gek”. Het slaat hem met verstomming. In de bijzondere slotbladzijden zoekt hij naar vergeving en troost, maar vindt ze niet. De zondebok is een intrigerend opstapje naar Het verslag van Brodeck waarin Philippe Claudel de nazihorror metamorfoseert tot een gruwelijke parabel over het kwade.
Jacques Chessex, De zondebok, Meulenhoff, vertaald door Edu Borger. ISBN 978 90 290 85380. Dit stuk verscheen eerder in Knack.

maandag 2 februari 2009

Overspel: Als een hunkerende maagd. Over Willem van Zadelhoff


Overspel: af en toe zal ik de francofiele wegen verlaten, als het echte de moeite loont. Zo ook nu. Twee jaar geleden sloot ik op de boekenbeurs vriendschap met Willem van Zadelhoff. Intussen kwam ik tot een belangrijke conclusie: het is hoog tijd dat Vlaanderen het oeuvre van Willem van Zadelhoff in het hart sluit. Stilaan komt er verandering in: afgelopen week won hij met Tijd en landen de Herman De Coninckprijs 2009 voor het beste poëziedebuut. Maar wie is eigenlijk de dichter/romancier Willem van Zadelhoff? Hieronder vindt u het antwoord.

 
Op de boekenbeurs van 2006 zat een man samen met zijn dochter te signeren. Vestimentair viel niets op hem aan te merken. De stijlvolle broek en trui zaten hem als gegoten, de schoenen waren subtiel gekozen en glansden. “Die man koopt niet bij de C&A”, dacht ik. Hij droeg ook een uit de kluiten gewassen zwarte bril. Een tikkeltje Rive Gauche. Willem, zo zou ik leren, is altijd tiré à quatre épingles. Dat is evenwel geen bestudeerde houding. Het is spontane perfectie. Een beetje zoals zijn boeken. Ook die hebben verdraaid veel weg van spontane perfectie. Al denk ik dat Willem over zijn boeken langer nadenkt dan over zijn broeken.

Ik zat naast hem te staren naar een stapeltje van mijn boeken. Het typische novembergevoel van de Vlaamse auteur maakte zich van mij meester. Af en toe keek ik bewonderend naar de piekfijn uitgedoste man naast me. Ik kende hem niet, maar las zijn naam op de romans die voor hem lagen. Toen vertelde ik hem dat hij het mooiste pseudoniem uit de Nederlandse literatuur had. Willem van Zadelhoff. Zijn ogen fonkelden, en zijn mond trok zich wat scheef. “Het is mijn echte naam”, sprak hij.

Op die ellendige novemberavond viel een stevige motregen die de dappersten van de Jan Van Rijswijcklaan veegde. Maar wij bleven staan. Boven ons hing de beschermende schaduw van Honoré Balzac. Samen met die van Harold Polis. De tweede stelde ons aan elkaar voor, en onze gedeelde liefde voor de eerste deed de rest. En Willem, hij vertelde erop los. Eens vertrokken, krijg je er geen speld tussen. Over zijn onvergetelijke ontmoeting met Hugo Claus tussen de prei en de kolen in de Grand Bazar. Over het literaire meesterschap van zijn voorgeslacht. Of over hoe hij op een dag notarieel vastlegde dat hij niet begraven wilde worden in Arnhem. Na zevenenzeventig boze brieven uit het verongelijkte vaderland contacteerde de goedmoedige Willem opnieuw zijn notaris om een en ander te wijzigen. Nu staat gestipuleerd dat hij na crematie vanuit een Spitfire over Arnhem verstrooid zal worden. De minzame auteur voegt er steevast fijntjes aan toe dat gezien het verleden een Spitfire beter is dan een Messerschmitt.

Op Zuiderzinnen liep ik Willem enkele weken geleden tegen het lijf. Hij zag er uit als altijd. Of toch niet: hij zweefde een beetje. Hij had net voor een enthousiaste menigte voorgelezen uit Vuur stelen. In zijn gezelschap vertoefde P.F. Thomése. Willem zweefde op me af, omarmde me hartelijk, en zei zoals altijd “Bart, jongen”. In zijn zondagse goedgeluimdheid wou hij me meteen voorstellen aan de heer Thomése. Even de aanzet tot een knipoog, een stuiptrekking van de kaakspieren, een priemende vinger. “Mag ik je Bart Van Loo voorstellen?” Willem strooide me een triomfantelijke blik toe. Zijn gelukzalige glimlach beloofde me een warme introductie. “Bart...” De motor sputterde. Iets bleek hem af te leiden. Er viel een stilte. Desondanks begon hij enkele seconden later zijn zin opnieuw. Willem sprak toen de gedenkwaardige woorden: “Bart kan aangename praatjes houden...” Daar bleef hij definitief steken. Zijn ogen speurden de horizon af. De heer Thomése keek nog even verwachtingsvol naar Willem, vervolgens naar mij, en liet toen zijn blik tot op de straatstenen zakken. Ik vroeg hem dan maar beleefd wat hij goed kon. De ogen van de heer Thomése flakkerden weer op, en hij antwoordde me gezwind: “Ik kan goed dansen”. Daar stonden we dan. Een praatjesmaker, een danser en Willem van Zadelhoff.

Plotseling voegde de heer Thomése de daad bij zijn woorden. Hij zakte met een elegant knikje door de knieën, maakte twee pirouettes en verdween in het niets. Toen pas werd me duidelijk waarom Willem was blijven steken in het midden van een zin. Ik zag het aan zijn neus. Die maakte kleine trekjes alsof de Nederlandse Antwerpenaar iets rook. Dat deed hij ook. Hij rook een verhaal, een anekdote, en daarvoor moest alles wijken. Dat moest eerst even mentaal genoteerd worden. Ik vroeg Willem wat hij rook. Maar dat zei ik tegen zijn rug. In zijn euforie was hij twee Leffes gaan halen en kapte die even later naar binnen alsof het glaasjes water waren. Terwijl hij de lege glazen opzij schoof, vertelde hij me dat de plot voor zijn volgende roman zonet als een weerlicht in zijn hersenpan was ingeslagen. Het langverwachte vervolg op Een stoel en Holle haven. Hij had zijn befaamde architectuurcyclus immers onderbroken voor Vuur stelen, een boek dat als de lokroep van een vrouw was, die hij niet anders kon dan beantwoorden. Net op dezelfde manier had hij het gesprek met de heer Thomése onderbroken. Want zo is Willem, zijn oeuvre wordt elk moment gecreëerd. Veel kan voor hem de aanleiding zijn voor een verhaal of een gedicht, de muze zit bij hem verscholen in kleine dingen: de glinstering van metaal, een anekdotische vondst op internet, mosselschelpen in een gracht. Hij praat graag over zijn schrijfproces, en dan hang je aan zijn lippen. Met plezier ontdekte ik in Vuur stelen enkele passages (ik denk aan de horoscoopscène en het gastoptreden van Michel Piccoli) die hij me een dik jaar geleden tijdens het fitnessen hijgend probeerde te vertellen. Zo gaat dat. Hij vertelt en polst. Ik luister en reageer. En soms provoceert hij een beetje.

Zo ging hij op het einde van die avond plechtig in napoleontische houding staan, boog zich voorover en prevelde enkele opmerkelijke woorden in mijn oor: “Ik ben er zeker van Bart, omdat ik je een beetje ken, dat je Vuur stelen een kloteboek zal vinden.” Dat was natuurlijk om te jennen. Willem houdt van een grap. Zijn grappen zijn goed als ze niet waar zijn. Deze grap is niet waar. Vuur stelen is helemaal geen kloteboek.

Drie argumenten op een rijtje. De weemoedige precisie waarmee de held via topografische details het verleden reconstrueert herinnert aan de romans van Patrick Modiano. Van Zadelhoff jongleert meticuleus en ingenieus met heden, verleden en toekomst. Bovendien verschijnt zijn sobere, bijwijlen elliptische proza hier in zijn totnogtoe meest geslaagde en uitgepuurde vorm. De romancier vijlt en schaaft tot de essentie overblijft en de suggestie regeert. Tenslotte voert Van Zadelhoff in zijn roman de grote Philippe-Claudel-truuk met verve uit. Vanaf de eerste bladzijde hangt er een groot geheim boven het verhaal. Links en rechts strooit de auteur subtiele aanwijzingen, maar de lezer moet wachten tot de laatste bladzijden vooraleer de sluier wordt opgelicht. Je leest dit boek dan ook als een hunkerende maagd uit.

Ik hoop dat Vlaanderen dankzij Vuur stelen eindelijk door de knieën gaat voor het wonderlijke romaneske universum van de ingeweken Nederlander. Mocht Gouden-Uil-juryvoorzitter Guy Mortier dit jaar alsnog één boek lezen, laat het dan asjeblief Vuur stelen van Willem van Zadelhoff zijn.

Dit stuk verscheen in De Standaard der Letteren op 3 november 2008. Foto: Chris Rachel Spatz.

donderdag 21 augustus 2008

"Het verslag van Brodeck". Donkere parabel over Goed en Kwaad van Philippe Claudel

In zijn bejubelde roman Grijze zielen (2003) tovert Philippe Claudel een uitgekiende, meeslepende intrige uit zijn hoed, gunt hij de lezer een heldere kijk in de hoofden van zijn personages en slaagt hij erin om de typische suggestiviteit van Simenon te koppelen aan Maupassants lucide kijk op het dagelijkse leven. Op de achtergrond van dit relaas van een kindermoord stroomt de mistige Maas van Lotharingen en dondert het geweld in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. Een gebeurtenis, zonder meer. De vertalingen van ander werk volgden, en lieten zien dat de Fransman een auteur met vele gezichten is. In zijn nieuwe roman Het verslag van Brodeck knoopt hij echter weer aan bij het ambitieuze, epische register van Grijze zielen.
Claudel dropt de lezer in een afgelegen bergdorpje aan de Frans-Duitse grens. We schrijven W.O.II. Hoofdpersonage Brodeck wordt verzocht om uit te vlooien waarom de dorpsbewoners de “Anderer”, een zonderling die sinds enige weken in het dorp woont, op een dag hebben vermoord. Het officiële verslag waarin Brodeck verplicht wordt om de waarheid geweld aan te doen, krijgen we niet te lezen, maar wel Brodecks echte, in het geheim geschreven, relaas. 
In een trage, ingenieuze opeenvolging van flashbacks geeft dit duistere, troebele verslag zijn geheimen prijs. De mysterieuze gebeurtenissen in het dorp sinds de komst van de Anderer. De studiejaren van Brodeck in de hoofdstad waar hij getuige is van de plotse opkomst van gewelddadig racisme. Het tragische wedervaren van zijn tijdens de oorlog alleen achtergebleven vrouw. Brodecks lugubere kampervaringen. Claudel legt een lichte glans van soberheid en berusting over zijn evocatie van de kampen. Die serene houding sluit evenwel geen pakkende scènes uit zoals wanneer Brodeck meteen na de overwinning van de geallieerden woedend begint te blaffen tegen zijn verbouwereerde kampoverste. Net op het moment dat hij helemaal samenvalt met het beest in hem, vangt zijn lange reis aan naar het weer-mens-zijn, een tocht die het hele boek duurt, en dankzij het schrijven van zijn verslag afgerond wordt. 
Plaatsnamen worden niet vermeld, woorden als “joden” of “nazi’s” vallen op door hun afwezigheid. De kracht van dit boek ligt in de suggestie. Brodeck zoemt in op ogenschijnlijk onbelangrijke details. Terecht. Details kunnen de loop der dingen een beslissende wending geven, en vormen bovendien een kleefstof voor disparate herinneringen. Gaandeweg verzamelt het hoofdpersonage kleine literaire mozaïekjes en rijgt die ogenschijnlijk willekeurig aan elkaar. Zijn hand wordt evenwel vastgehouden door een Claudel die heel goed weet waar hij mee bezig is. 
Het is de auteur niet te doen om een zoveelste onthutsende beschrijving van de kampen noch om de thrillerachtige ontknoping van een moordzaak, al is hij schrijver genoeg om te beseffen dat hij de lezers met dergelijke verhaallijnen onweerstaanbaar zijn verhaal in zuigt. Deze donkere, vlotlezende roman, overstijgt de concrete context van moord, oorlog en genocide. De mysterieuze Anderer blijkt niet de enige buitenstaander. Brodeck kreeg de kans om te studeren, en vervreemdde zo op haast fatale wijze van zijn dorpsgenoten. Zijn relaas is de parabel van de mens die angst heeft voor de ander en suggereert dat het veiliger is onzichtbaar in de massa op te gaan. Anders zijn is volgens Brodeck een spiegel die haat als een onzichtbaar gif in de mensen pompt, een spiegel die uiteindelijk verbrijzeld wordt. Angst is het vehikel van die haat. 
Toch is Het verslag van Brodeck niet gitzwart. De Baudelairiaanse ambivalentie tussen schoonheid (les fleurs) en perversie (le mal) nestelt zich in alle hoeken van dit fijnmazige verhaal waarin bloemen niet zomaar een opvallende plaats toebedeeld krijgen. Het slechte wordt in deze roman geflankeerd door schoonheid. “Af en toe wordt er uit gruwelijkheid schoonheid, puurheid en gratie geboren.” Op het einde van de roman komt Brodeck pas echt te weten wat er met zijn vrouw tijdens de oorlog is gebeurd, en beseft hij dat hij de ultieme bloem van het kwaad in zijn eigen armen draagt. 
Philippe Claudel (1962) gaf les aan de universiteit van Nancy en aan gedetineerden, maar ontpopte zich de voorbije jaren vooral tot een van de belangrijkste Franse schrijvers van zijn generatie. Grijze zielen maakte hem vijf jaar geleden wereldberoemd en sindsdien verschenen zijn boeken (Zonder mij, Rivier van vergetelheid...) in 22 talen. Momenteel probeert hij ook naam te maken als cineast. (Philippe Claudel, Het verslag van Brodeck, De Bezige Bij, Amsterdam, 368 blz., 19,90 EUR, vertaald door Manik Sarkar - Deze recensie verscheen eerder in Knack op 2 april 2008)